هشام بن الحكم شاگرد ديگر امام هشام بن الحكم است . هشام بن الحكم يك اعجوبه است و بر تمام متكلمين زمان خودش برترى داشته و بر همهء آنها پيروز بوده است . ( من اينها را به شهادت كتب اهل تسنن عرض مىكنم ) . أبو الهذيل علّاف يك متكلم ايرانى فوق العاده قويّى است . شبلى نعمان در تاريخ علم كلام مىنويسد احدى نمىتوانست با أبو الهذيل مباحثه كند و او از تنها كسى كه مىترسيد هشام بن الحكم بود . نَظّام كه او را از نوابغ روزگار شمرده‌اند و نظرياتى داشته كه امروز با نظريات جديد منطبق است ( مثلًا در باب رنگ و بو معتقد است كه رنگ و بو از جسم مستقل است ، يعنى رنگ و بو آن‌طور كه خيال مىكردند عرضى است براى جسم ، عرضى براى جسم نيست ؛ مخصوصاً در باب بو معتقد است كه بو يك چيزى است كه در فضا پخش مىشود ) شاگرد هشام بوده ( و نوشته‌اند كه اين رأى را از هشام بن الحكم گرفت ) و هشام بن الحكم خودش شاگردى از شاگردان امام صادق است . حال ، شما از مجموع اينها ببينيد چه زمينه‌اى از نظر فرهنگى براى امام صادق فراهم بود و امام استفاده كرد ، زمينه‌اى كه نه قبلش براى هيچ امامى فراهم بود و نه بعدش به آن اندازه فراهم شد . به مقدار كمى براى حضرت رضا فراهم بود . براى حضرت موسى بن جعفر كه دوباره وضع خيلى بد شد و مسألهء زندان و غيره پيش آمد . ائمهء ديگر نيز همه به همان جوانى جوانمرگ مىشدند ؛ مسموم مىشدند و از دنيا مىرفتند . نمىگذاشتند اينها زنده بمانند و الّا وضع محيط به گونه‌اى بود كه تا حدى مساعد بود . ولى براى امام صادق هر دو جهت حاصل شد ، هم عمر حضرت طولانى شد ( در حدود هفتاد سال ) و هم محيط و زمان مساعد بود . حال آيا اين امر چقدر ثابت مىكند تفاوت زمان امام صادق را با زمان سيد الشهداء ؟ يعنى چه زمينه‌هايى براى امام صادق فراهم بود كه براى سيد الشهداء فراهم نبود ؟ سيد الشهداء يا بايد تا آخر عمر در خانه بنشيند آب و نانى بخورد و براى خدا عبادت كند و در واقع زندانى باشد ، و يا كشته شود ؛ ولى براى امام صادق اينجور نبود كه يا بايد كشته شود و يا در حال انزوا باشد ، بلكه اين‌طور بود كه يا بايد كشته شود و يا از شرايط مساعد محيط حد اكثر بهره‌بردارى را بكند . ما اين مطلب را كه ائمهء بعد آمدند و ارزش قيام امام حسين را ثابت و روشن كردند درك نمىكنيم . اگر امام صادق نبود امام حسين نبود ( همچنانكه اگر امام حسين نبود امام صادق نبود ) يعنى اگر امام